Counter-Memory and Gendered Trauma in Ritwik Ghatak’s Meghe Dhaka Tara: Melodrama, Sound, and Partition

Ramazan Arslan

doi:10.5195/cinej.2026.992

Authors

Ramazan Arslan İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa https://orcid.org/0000-0002-7334-7190

DOI:

https://doi.org/10.5195/cinej.2026.992

Keywords:

Ritwik Ghatak, Meghe Dhaka Tara, counter-memory, Partition of Bengal, feminist film analysis, melodrama, sound design, cultural memory

Abstract

This article examines how Ritwik Ghatak’s Meghe Dhaka Tara (1960) makes gendered displacement after the 1947 Partition of Bengal visible through cinematic counter-memory. Through close analysis of framing, sound, lighting, and recurring motifs, it argues that melodrama conveys historical injury often minimized in accounts of national progress. Neeta’s labor sustains her refugee family, yet her own aspirations remain unacknowledged. Intrusive train sounds, the boiling-rice motif, shadowed interiors, images of confinement, and her final cry connect domestic exploitation to Partition’s afterlives. Rather than reducing Neeta to a passive national allegory, the article examines the tension between her agency and the obligations imposed on her. Ghatak’s film thus links melodrama, gendered labor, and historical remembrance.

Author Biography

Ramazan Arslan, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa

Ramazan Arslan, 2015 yılında Afyon Kocatepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sinema ve Televizyon Bölümü'nden lisans eğitimini fakülte birincisi olarak tamamladı. 2018 yılında Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sinema ve Televizyon Bölümü'nden yüksek lisans derecesi aldı. 2022 yılında İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Radyo, Televizyon ve Sinema Bölümü'nde doktora çalışmaları başladı. 2020 yılından itibaren İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa'da öğretim görevlisi olarak faaliyet göstermektedir.

Akademik araştırmaları iletişim çalışmaları, sinema ve televizyon, görsel kültür ve güzel sanatlar üzerine yoğunlaşmıştır. Bu kapasiteye sahip hakemli dergilerde makaleler yayınlanmış, kitap bölümlerine eklenmiş, film analiz çalışmaları yürütülmüş ve etkinliklere katılmıştır. Ulusal düzeyde “Yenilikçi XR Teknolojileri Araştırma ve Geliştirme Merkezi (YETAM-XR)” projesinde eğitmen olarak görev yapmış, uluslararası düzeyde ise Erasmus+ KA2 projesi olan “HORIZON: Sağlık Hizmetlerinde Dayanıklılık, Girişimcilik ve Ölümsüzlüğe Sıfır Tolerans Odaklı Yaklaşım” projesinde proje olarak çalışmıştır.

Lisans ve önlisans seviyelerinde “Güzel Sanatlar” ve “İletişim Becerileri” gibi dersler vermiştir, önlisans düzeyinde ise “Sinema Endüstrisi”, “Radyo ve Televizyonda Röportaj Teknikleri” ve “Aydınlatma Tasarımı ve Aydınlatma Teknikleri” gibi dersler vermektedir. Arslan, sinema ve televizyon, güzel sanatlar ve iletişim alanlarında akademik ve bilimsel olarak devam etmektedir.

References

Aktaş, G. (2013). Feminist söylemler bağlamında kadın kimliği: Erkek egemen bir toplumda kadın olmak [Female identity in the context of feminist discourses: Being a woman in a male-dominated society]. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 30(1), 53–72. https://izlik.org/JA39LN83PR

Aslan, M. (2019). Sinemada kadın: Başka Dilde Aşk filmi üzerine bir inceleme [Woman in cinema: An analysis of the film Başka Dilde Aşk]. Selçuk İletişim, 12(1), 199–215. https://doi.org/10.18094/josc.457945

Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.

Aydın, E. (2022). Kadın ve göç bağlamında anı ve bellek: Bir arşivleme yöntemi olarak sanat yapıtı [Memory and remembrance in the context of women and migration: The artwork as an archiving method] [Proficiency in art thesis, Marmara University].

Banerjee, S. (2023). Reading bhadralok cultural memory, kitsch and culture industry in Ritwik Ghatak’s films. CINEJ Cinema Journal, 11(2), 21–49. https://doi.org/10.5195/cinej.2023.422

Barman, B. (2022). Through the cinematic glass: The refugee and migration problems depicted in Ritwik Ghatak’s films. In The changing world order and the postmodernism: Theory and practice (pp. 101–109). Notion Press.

Baş, E. (2019). Türk melodram filmlerinde ideal/kötü kadın imgesi: Bir Demet Menekşe film örneği [The image of the ideal/bad woman in Turkish melodrama films: The case of the film Bir Demet Menekşe]. The Journal of International Social Research, 12(65), 568–579. https://doi.org/10.17719/jisr.2019.3469

Bayol, S. (2013). Tarihsel süreç içindeki melodramın dünya sineması üzerindeki etkisi ve Türk-İtalyan sinema anlayışında yeri [The influence of melodrama on world cinema throughout history and its place in Turkish and Italian cinema] [Master’s thesis, İstanbul Kültür University].

Bergson, H. (1991). Matter and memory (N. M. Paul & W. S. Palmer, Trans.). Zone Books. (Original work published 1896)

Bora, A. (2010). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası [Women’s class: Paid domestic labor and the construction of female subjectivity] (3rd ed.). İletişim Yayınları.

Çelik, T. (2021). Yeşilçam sinemasında kökensel bir nitelik olarak kader teması: Modernleşme kaygılarından melodramın şefkatli kollarına [The theme of fate as an originary feature of Yeşilçam cinema: From anxieties of modernization to the compassionate arms of melodrama]. Aurum Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 1–23. https://izlik.org/JA97BM94UL

Chakrabarti, P. K. (1990). The marginal men: The refugees and the Left political syndrome in West Bengal. Lumière Books.

Chatterji, J. (1994). Bengal divided: Hindu communalism and Partition, 1932–1947. Cambridge University Press.

Das, P., & Charvak. (2025). In search of a feminist voice in selected films of Ritwik Ghatak. International Journal on Science and Technology, 16(2). https://doi.org/10.71097/IJSAT.v16.i2.6384

Demircioğlu, Z. S. (2019). Politik belgesel animasyon ve karşı bellek inşası [Political documentary animation and the construction of counter-memory] [Master’s thesis, Ankara University].

Duruel Erkılıç, S. (2014). Türk sinemasında tarih ve bellek [History and memory in Turkish cinema]. De Ki Basım Yayım.

Ekici, A. (2016). Popüler film anlatısı ve gizemin taşıyıcısı kadın [Popular film narrative and the woman as the carrier of mystery]. Moment Dergi, 3(2), 319–338. https://doi.org/10.17572/mj2016.2.319338

Erdem, S. (2026). Partition as historical novum: Cognitive estrangement in Ritwik Ghatak’s Partition Trilogy. CINEJ Cinema Journal, 14(2), 658–686. https://doi.org/10.5195/cinej.2026.955

Evecen, G. (2023). Toplumsal bellek ve Orta Doğu sineması: Toplumsal travmaların Lübnan sinemasına yansımaları [Social memory and Middle Eastern cinema: Reflections of social traumas in Lebanese cinema] [Doctoral dissertation, Anadolu University].

Francis, S. P. (2026). History, affect and memory in Ghatak’s Subarnarekha. CINEJ Cinema Journal, 14(2), 634–657. https://doi.org/10.5195/cinej.2026.909

Ghatak, R. (Director). (1960). Meghe Dhaka Tara [Film]. Chitrakalpa.

Göle, M. (2007). Doğru olmadığını biliyorum, ama öyle hatırlıyorum [I know it is not true, but that is how I remember it]. Cogito, 50, 23–31.

Gülmez, B. (2021). Toplumsal travmaların izinde: 2000 sonrası Türk sinemasında gayrimüslim anlatıları [In the wake of social traumas: Non-Muslim narratives in post-2000 Turkish cinema] [Master’s thesis, Marmara University].

Gülmez, B. (2023). Ulusötesi sinemada melodramatik anlatılar: Ang Lee sineması örneği [Melodramatic narratives in transnational cinema: The case of Ang Lee’s cinema]. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 12(5), 2743–2762. https://doi.org/10.15869/itobiad.1331613

Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Ed. & Trans.). University of Chicago Press.

Herman, J. L. (2015). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror (Rev. ed.). Basic Books.

Jelača, D. (2016). Dislocated screen memory: Narrating trauma in post-Yugoslav cinema. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137502537

Kotan, S. (2025). Coding and signification in cinema: Semiological perusal of the film In the Shadows. CINEJ Cinema Journal, 13(2), 312–358. https://doi.org/10.5195/cinej.2025.725

Kürkçüoğlu, H. (2021). Melodramatik imgelem ve Müslüm filmi [Melodramatic imagination and the film Müslüm]. İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (İNİF E-Dergi), 6(2), 92–104. https://doi.org/10.47107/inifedergi.885769

Liktor, C. (2022). Bir aksanlı sinema örneği olarak Annemin Şarkısı [Annemin Şarkısı as an example of accented cinema]. sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, 13(1), 35–65. https://doi.org/10.32001/sinecine.969745

Neyzi, L. (Ed.). (2011). Nasıl hatırlıyoruz? Türkiye’de bellek çalışmaları [How do we remember? Memory studies in Turkey]. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

O’Donnell, E. (2004). “Woman” and “homeland” in Ritwik Ghatak’s films: Constructing post-Independence Bengali cultural identity. Jump Cut, 47. https://www.ejumpcut.org/archive/jc47.2005/ghatak/text.html

Öktemer, C. (2019). 2000 sonrası Türkiye sinemasında gayrimüslimler [Non-Muslims in post-2000 Turkish cinema] [Master’s thesis, Ankara University].

Sarkar, B. (2009). Mourning the nation: Indian cinema in the wake of Partition. Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822392217

Tekin, N., & Demirel Değirmenci, S. (2022). Ataerkil kültürde kadın, erkek ve toplum ilişkisi [The relationship between woman, man, and society in patriarchal culture]. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 12, 187–198. https://izlik.org/JA22AW43DN

Yelsalı Parmaksız, P. M. (2019). Belleğin mekânından mekânın belleğine: Kavramsal bir tartışma [From the space of memory to the memory of space: A conceptual discussion]. Ankara Üniversitesi İlef Dergisi, 6(1), 7–26. https://doi.org/10.24955/ilef.574436